“İstanbul metrosu dakik işliyor, içi pirüpak, kimse
kimseyi taciz etmiyor. Bu size de garip gelmiyor mu?
Ne de olsa otobüse de metroya da binen -aynı- İstanbul
halkı, ama metro vagonları ilk günkü gibi; koltukların
üzerinde ne telefon numaraları ne de içinden zikzaklar
geçen kırık kalpler çizilmiş”
— Itır Arda, 2003

“Yolda atölyesi” kentlinin çoğu zaman zorunlu kamusal
mekanları olan, gündelik yolculuklarının geçtiği taşıt ve taşıma
ağlarındaki ulaşım deneyimleri ve bu deneyimlerin sonucunda
ortaya çıkması muhtemel küçük ölçekli müdahalelerin bu
ağlara bütünleştirilmesini hedefledi.
Kentte yolculuk yapan atölye katılımcılarından atölyeye dahil
oldukları günden itibaren kendi yolculuk deneyimlerinin fiziksel
ve ruhsal hallerini not aldıkları, eskizlerini ürettikleri defterler
ve bu defterlerle deneyimlenen durumdan ortaya çıkan küçük
ölçekli müdahale önerileri bekleniyordu. Bu defterler için Okay
Karadayılar özel etiketler hazırladı, katılımcılara dağıtılan bu
etiketlerden herkes kendi kullandığı aracın etiketini alarak
defter biriktirmeye başladı. Bu defterler kişisel birer üretim
olarak değerlendirildi.
Oruç Arıoba Tümceler kitabında kentle ilgili bir okumasını
bir yolculuk üzerinden şu şekilde yapar: Otobüsle yanından
geçerken, Bebek koyunun rıhtımına bağlı bir gezinti teknesinin
adı nasıl olmuş da “ORMAN” konmuş, diye yol boyu düşünüp
durman boşuna: yanıtı, bu kez dolmuşla önünden geçtiğin,
Teşvikiye’deki taş karakolun cepheli yazısında bulursun :
“HARBİYE POLİS KARAKOLU”—pleksiglas bir levhada…
Kentte belki de en çok karşılaşmanın, yanlış anlaşılmanın,
bir arada olmanın ve çeşitli okumaların yapıldığı yolculuk
anlarını önemseyen ve bu anlara ilişkin küçük ölçekli müdahale
önerilerinin kişilerin ya da grupların kendi deneyimlerinden
ortaya çıkmasını bekleyen atölye, yol ve yolculuğu kamusal
mekan bağlamında sorgulamayı da hedefledi.
İstanbul’un en önemli sorunlarından biri olan trafik, toplu
taşıma, yaya-araç çatışması, bisiklet ve diğer alternatif
ulaşım araçları, ulaşım ağlarında bulunan diğer tüm arayüzler
atölyenin sorunlu ya da potansiyel ayaklarıydı. Atölye tüm bu
potansiyelleri bir grup katılımcıyla farklı zaman aralıklarında
sorgulama ve deneme imkanı yarattı.

3
Süreçler:
Yolda atölyesi zamana yayılan bir atölye olarak tasarlandı.
Nisan 2010 da ilk buluşmayla başladı ve birçok oturumla
devam etti. Oturumlar daha çok İstanbul’da yol ve yolculuk
kavramları üzerine tespitler, katılımcıların getirdiği imajlar
üzerine yapılan tartışmalar küçük ölçekli müdahale
önerilerini anlatır eskizler üzerine yapılan değerlendirmeler
çerçevesinde birer yuvarlak masa toplantısı şeklindeydi.
Bu süreç kapsamında imkanmekanyolda.blogspot.com
adresinden atölye katılımcıları, yol, yolculuk ve küçük ölçekli
müdahale bağlamında paylaşımlarını bu blog sitesinde
paylaştılar, site halen aktif olup paylaşımlar izlenebilir.
İTÜ Mimarlık Fakültesi Mimari Tasarım Yüksek Lisans İpek
Akpınar Grubunun dışında atölyeye farklı zaman aralıklarında
yaklaşık 15 kişi katıldı. (Defne Önen, Erdem Üngür, Gül Yücel,
Orhan Kolukısa, Boğaçhan Dündaralp, Betül Karanfil, Ece
Aksakoğlu, Ece Korkmaz, Işık Gülkaynak, Hülya Ertaş, Bilgen
Dinç, Pelin Çetken, Dila Gökalp, Tuba İmik, Gizem Esmer,
Gözde Erdoğan, Hakan Tüzün Şengün, Ömer Kanıpak, Eylem
Erdinç, Okay Karadayılar, Şebnem Şoher)
Haziran ayında yapılan son yuvarlak masa toplantısında Defne
Önen İstanbul’da deniz ulaşımına dikkat çeken bir çalışmayla
geldi. Bunun üzerine boğaz köylerine ulaşımın deniz yoluyla
ne kadar aksak olduğu ve bunun bireysel araç kullanımına
teşvik ettiği üzerine tartışmalar yapıldı. Bu gerçekten önemli
bir soruydu: Neden Bebek’e vapurla gidemiyorum? Bu soru
İstanbul’da trafik problemini metrobüsle çözmeye çalışan
ulaşım politikaların üzerine sorular soran bir tartışmanın
başlangıcı oldu. Bu toplantının üzerine vapurla ulaşıma
dikkat çeken, boğaz trafiğindeki aksaklıklara ve paralel boğaz
trafiğinin sadece turist taşıyan boğaz turlarında oluşuna vurgu
yapan bir atölye fikri gelişti. Bu atölye açık çağrı ile boğaz
hatlarında gidip gelen bir vapurda gerçekleşti.” “

İstanbul dünyanın en özgün metropollerinden ve kaçınılmaz olarak da en yoğunlarından, renklilerinden birisidir. Buna rağmen şaşırtıcı bir biçimde geniş anlamlarıyla sanat, tasarım, düşünsel üretimi ve bunların uluslar arası yayınalarda, filmlerde, müzikte veya interenette kapladığı alan farkedilmeyecek kadar küçüktür. Benzer şekilde tarihi yarımadayı ve haliçi en güzel açılardan gören Haliç Doğu Sahil Şeridi oldukça vasat, kamusallıktan ve belleklerden uzak bir hayat sürmektedir.

Bu projeyle, genel yaklaşımın aksine fiziksel alanda olabildiğince az iz bırakan ancak küresel ağda ve deneyim
olarak akıllarda kapladığı mekanın geniş olduğu işlevler aşılamayı kısacası Camialtını bir düşünsel üretim fabrikasına dönüştürmeyi önermekteyiz.

Santral İstanbul gibi projeler kurumsal olarak düşünsel üretimi desteklese de yaratıcılık kişisel bir sürectir. Buna yönelik Camialtı Tershane Atölyelerinin bölmelerle yüzlerce sanatçıya ve tasrımcıya ev sahipliği yapcak biçimde stüdyo küplerine dönüştürülmesi projenin ilk aşamasıdır. Asıl önemli aşama ise bu stüdyolar çiftliği üyelerinin bu dev mekan için üretmeleri-kentli için bir yer haline getirmeleri; tasarımcıların “atmosferlerini” inşa etmeleridir.

Yeşil Oda (Atmosferler 1)

Tasarımcılar ve sanatçılar bu büyük hangar içerisinde kendi küçük
dünyalarını tasarlamaktadır. Kitap okumak, piknik yapmak,
film izlemek, hayal kurmak, dans etmek, resim yapmak
gibi birçok yaratıcı dinlenme aktivitesine zemin olacak onlarca küçük
ütopya kentler inşa etmektedirler. Değişim, çokluk, çeşitlilik
tüm bu yapay atmosferlerin tek ortak yanıdır. Minyatürk de bu önerıye
küçük bir alanda birçok farklı dünyayı biraraya getirmeye çalışması
bakımından benzerdir. Ancak Minyatürk varolan eserleri tek boyutlu
temsil nesnelerine, yani neredeyse bir telefon rehberine
indirgemekte, eserlerin özgünlüğünü, “biricikliğini” sömürmektedir.
Hangarlar için önerilen atmosferler ise düşünsel üretimin en çok
ilham aldığı kişisel hisler ve deneyimleri tetiklemeyi amaçlamaktadır.

Hayaller Odası (Atmosferler 2)

Sonuçta karşımıza çıkan sahne; tershanenin yeni yerlilerinin
gözünden çerçevelenen hangarlar, etkileyiçi ölceği ve strüktürel
rasyonelitesi ile neredeyse yaşayan bir Magritte tablosudur.

Proje, rant ve aynı zamanda tarihi değeri bu kadar yüksek olan bir
mekanda kalıcı olma kaygısı taşımamaktadır. Daha çok düşüncelerde
ve hafızada ne kadar yer alabildiği ile ilgilenmektedir.

Bugün işlevini yerine getirmeyen yoğun bir endüstriyel hafızaya sahip Haliç’teki Camialtı Tersanesi boş mekanları ve biten tersane yaşantısıyla dönüşümü beklemektedir. Dantel dönüşüm aşamasında güçlü olan ilk şeyi tanımlamayı amaçlar. Tohum niteliğindeki bu tetikleyici, geleceğe yönelik olası gelişmelere gebe bırakıcı bir durum oluşturur. Açık bir sistem olarak kurgulanan bu projede üreme potansiyeli olan bu başlatıcı, sonsuz gelecek kombinasyonlarını mümkün kılar. Her durum için kendini var ederken, eklenen yeni oluşumlara da uyum sağlayarak ara durumlar yaratır. Dönüşüm sürecinin yerel ölçekte başlamasını sağlamak amacıyla mahallelinin projeye dahil edilmesi önemlidir. Sert bir dkuya sahip, maskülen özelliği öne çıkan tersanede değişimi başlatacak tohumun feminen ve evcil bir niteliğe sahip olması hedeflenmiştir. Mevcut durum ve eklenecek yeni oluşumlar arasındaki bu zıtlığın yaratacağı gerilim farkındalık açısından önemlidir.

Üreme potansiyeli olan, eklemlenerek çoğalan, feminen ve gündelik hayatın bir parçası olan evcil dantel; sürecin başlatıcısı olarak tanımlanmıştır. Metaforik anlamının yanında strüktürel olarak da kullanılması düşünülen dantel, konumlandığı noktanın potansiyeline ve gelecek öngörüsüne göre kendisini var edecektir. Bazı yerlerde ev hanımlarının ördüğü kullanılırken, bazı yerlerde işlenmiş metal profillerin eklenmesiyle oluşan strüktürel motifler kullanılacaktır. Böylece gündelik hayata dair sıradan deneyimler tersanenin bir parçası haline gelecektir. Dönüşüm sürecinde önerilen işlev ne olursa olsun yapılan dantel ekler tersanenin bir parçası olarak orada olmaya devam edecektir.

Proje, tersanede mevcut olanla yeni sahneler oluşturma çabasıdır. Bu sahneler konser, gösteri, toplanma ve daha farklı aktiviteler için altyapı oluşturabilir. Alanda bulunan farklı kalınlıklardaki tüpleri farklı uzunluklarda kesilmesiyle ve çeşitli malzemelerle birleşimiyle, oturma, aydınlatma, sergileme elemanlarına ya da saksı, amfi, saçak gibi farklı işlevlerdeki elemanlar elde edilir. Proje hem açık hem de kapalı mekanlarda kurgulanabilir. Kapalı mekanlardan ziyade açık veya yarı açık alanlar oluşturarak tersane yapılarının sıradışı manzarasını arka fon olarak kullanır. Yüklenen işlevler sadece bir başlangıç olarak düşünülmüş olup ihtiyaç ve kullanıcıların hayal gücüne göre değişkendir.

T: Büyükbaba bak! Şuradaki vincin de yüksekliği neredeyse 60 metre !
B: Evet, yaklaşık 20 katlı bir bina yüksekliğinde, yanımızdaki bina yüksekliğinin neredeyse ikibuçuk katı…
T: Bu bina ne kadar kocaman, oysa vinç 170m uzaktan bakınca hiç o kadar kocaman görünmüyor. O zaman binanın arkasındaki vinçle bu vinç aynı yükseklikte olabilir. Bana ilk bakışta uzaktaki daha küçük gibi gelmişti…
B: Evet uzaklık ve perspektif bizim algımızı yanıltabilir. Çevrendeki binaları, yolları buradaki gibi ölçme aracı olarak kullanabilirsin.
T: Büyükbaba, normal bir insanın bir adımının 63 santim olduğunu, ama ben çocuk olduğum için adımımım daha küçük olacağını söylemiştin ya ?
B: Evet ?..
T: Yani; ben şimdi vince kadar adımlarımı saysam, adım sayımı 170’e bölsem, kendi adımımım kaç santim olacağını bulabilirim değil mi ?
B: Harika! Çok çabuk kavrıyorsun.
T: Sonra da vinç’le şuradaki bina arasını adımlayıp, vinçten ne kadar uzakta olduğunu bulalım mı ?

Tersane alanı, insan için değil de büyük yüzer kütleler için inşa edilmiş devasa ölçeği ile çok etkileyici. Tersane olarak çalışırken her noktası belirli bir iş için kullanılırken şimdi tanımsız dev bir yüzey. Bu büyüklük içinde insan kaybolmadan tutunabileceği, biraz vakit geçirebileceği bir yer/yerler olsa farklı bir mekan deneyimi yaşayabilir mi?

Dubalar projesi, bu durak noktalarının tasarımını içeriyor. Proje, mekansal özellikleri açısından kabaca 3 parça (geniş düzlük, hangar ve vinçler) olarak düşünülebilecek alandaki mevcut tersane mekanlarını oldukları gibi bırakıp, farklı eylemler (oturma, denizi/gökyüzünü seyretme, bir şeyler atıştırma, okuma, toplu olarak izleme, sergileme, yazma, vb.) için kullanılabilecek hareketli modüllerin bu mekanlara yerleştirilmesini öneriyor. Alanda bulunan yapılar, vinçler, duvarlar, 3. boyutta projeksiyon ve sergi yüzeylerinin, spotların asılabileceği strüktürler olarak kullanılabilirler. dubalar, yerleri değiştirilerek açık ya da kapalı mekanlara taşınabilir, birleştirilip daha büyük mekanlar oluşturabilirler.